Wrocław i Falstad nie zapomną!

photo

logotyp funduszy norweskich

Projekt „Wrocław i Falstad nie zapomną! Polskie i Norweskie spojrzenie na totalitaryzmy. Działania edukacyjne, badawcze, wystawiennicze, wydawnicze i popularyzatorskie o różnych doświadczeniach Wrocławia i Falstad totalitaryzmu hitlerowskiego i stalinowskiego w okresie II wojny światowej” korzysta z dofinansowania o wartości 1 549 000,00 zł otrzymanego od Islandii, Liechtensteinui Norwegii w ramach funduszy EOG. Celem projektu jest realizacja kompleksowego programu popularyzującego przy użyciu tradycyjnych i nowoczesnych narzędzi polskiego i norweskiego doświadczenia hitlerowskiego i stalinowskiego totalitaryzmu we Wrocławiu i Falstad.

Ośrodek Pamięć i Przyszłość w październiku 2021 roku rozpoczął projekt pt. „Wrocław i Falstad nie zapomną” we współpracy z norweskim Centrum Falstad. Projekt skupia się na mieście Wrocławiu i miejscach pamięci, znajdujących się w tym mieście oraz na żyjących Świadkach Historii. Realizowany jest ze względu na szybko upływający czas i coraz mniejszą ilość Świadków, którzy mają możliwość, aby wyjść do ludzi i opowiedzieć tak długo skrywaną w sobie historię swojego życia.

Projekt składa się z kilku modułów, także z odwiedzin dyrektora Centrum Falstad – Christiana Wee, który przybył do Centrum Historii Zajezdnia w dniach 1-3 grudnia 2021 roku. Zaplanowana jest także studyjna wizyta grupy badawczej, wolontariuszy i zespołu Centrum Historii Zajezdnia w czerwcu 2022 r. w Norwegii, mająca na celu przynieśc merytoryczne korzyści dla projektu.

Ważna dla projektu jest Izba Pamięci Golgota Wschodu przy ul. Wittiga 10 we Wrocławiu, w której miejscu powstanie nowoczesna wystawa narracyjna i zostanie udostępniona dla większej ilości zwiedzających z Wrocławia, Polski i z zza granicy.

Poprzez projekt chcemy zwiększyć świadomość ludzi, szczególnie tych młodych, o historii, ludziach, którzy żyją wśród nas i mają nam wiele do powiedzenia. Nic bowiem tak nie porusza jak opowieść z ust osoby, która rzeczywiście przeżyła czasy reżimów totalitarnych.

Logo przedstawiające na zielono literę W i na czarno literę F

Logotyp „Wrocław i Falstad nie zapomną” przedstawia splatające się ze sobą litery W i F. Nawiązują one do dwóch miejscowości, z których się wywodzimy: Wrocław i Falstad. Historia obydwu miejsc jest niezwykle bogata i choć tak bardzo się różnimy, przyświeca nam ten sam cel. W obu miastach istniały obozy, w których tysiące ofiar było zmuszanych do pracy i życia w nieludzkich warunkach. Do Wrocławia przybywali też po II wojnie światowej zesłańcy na Syberię. Chcemy, aby pamiętano o tragicznych wydarzeniach związanych z wielkimi totalitaryzmami XX wieku: reżimem hitlerowskim i stalinowskim. Tak, aby pamięć o ludziach, którzy wówczas ucierpieli, nie zginęła.

Symbolika kolorów w naszym logotypie jest równie ważna. Są to kolory czarny i zielony. Wskazują one na trudne doświadczenia poprzednich pokoleń i nadzieję. Mają w sobie moc wzrastania i odrodzenia, niczym wschodzący zielony kiełek po srogiej zimie.

Pamięć ma wielką moc, jeśli tylko jest otwarta na pojednanie i życie. Do tego potrzeba stawania w prawdzie wobec faktów historycznych, bycia otwartymi i starania się o wzajemne zrozumienie.
Poprzez logo projektu chcemy wyrazić wartości, jakie nam przyświecają. Chcemy by pamięć o ludziach uczyniła nas mądrzejszymi i nauczyła szacunku dla każdego. Poprzez pamięć oddajemy też hołd ludziom, którzy przeżyli te tragiczne wydarzenia, ale też także tym, którzy polegli. Dzięki projektowi dajemy dziś głos tym, którym go odebrano, przez co przez wiele lat nie mogli mówić o swoich doświadczeniach.

Nazwa projektu „Wrocław i Falstad nie zapomną!” jest wezwaniem do pamiętania o ludziach i ich losach. Wielu bowiem uczestniczyło w odbudowie społeczeństwa po dramacie wojny i niewoli. Nie chodzi nam jednak o bycie pamiętliwym, braku przebaczenia czy wręcz celebrowaniu swoistego poczucia bycia ofiarą. Chcemy, by dzięki mówieniu o doświadczeniach przeszłości wyzwolić się ze zła, które stało się udziałem mieszkańców naszych miast przed ponad 75 laty.

Na projekt „Wrocław i Falstad nie zapomną!” składają się komponenty:
1. Wystawa narracyjna „Golgota Wschodu” przy ul. Wittiga 10 we Wrocławiu wraz z programem edukacyjnym.
2. „Opowiadam Wrocław” - 4 warsztaty i 4 serie "lekcji żywej historii" (16 Świadków Historii).
3. Aplikacja mobilna „Wrocław pamięta on-line” , Śna temat miejsc pamięci Zesłańców Sybiru, osób represjonowanych przez III Rzeszą,
4. „Wrocław pamięta” - mikroprojekty z nauczycielami i wrocławskimi NGO-sami w obszarze upamiętniania we Wrocławiu ofiar totalitaryzmów (edukacja i popularyzacja, min. 4 warsztaty dla specjalistów, min. 15 wydarzeń z młodzieżą i rodzinami).
5. Stworzenie narzędzia on-line wraz z pracą warsztatową na temat sposobów edukacji i (narzędzie edukacyjne rekonstrukcji obozu pracy w Falstad w Norwegii).
6. „Wrocławskie cmentarze – pamięć miasta” - badania i stworzenie wyszukiwarki nt. miejsc pochówku na wrocławskich cmentarzach działaczy i członków zrzeszeń byłych ofiar reżimów totalitarnych, ważnych postaci z historii Wrocławia oraz edukacyjne wydarzenia towarzyszące.
7. Przewodniki o ofiarach totalitaryzmów: „Wrocław szlakiem pamięci osób represjonowanych przez III Rzeszę” (robocza nazwa), "Wrocław szlakiem Zesłańców Sybiru” wyd. 2 oraz 10 artykułów popularno-naukowych (opracowanie wątków polskich, norweskich, żydowskich, opracowanie zbiorów historii mówionej Ośrodka).
8. Społeczna akcja edukacyjno-popularyzatorska z Radiem Wrocław: pamiątki i wspomnienia o Sybirakach i Ofiarach represji III Rzeszy.
9. Wizyta studyjna w Falstad - praca warsztatowa nad nowymi sposobami mówienia o totalitaryzmach XX wieku.

2.12.2021

Jak opowiadać o zesłaniach na Syberię i doświadczeniach ludzi pracujących niewolniczo w obozach pracy w czasach II wojny światowej w Breslau? Takie pytanie postawiliśmy sobie planując cele edukacyjne powstającej wystawy „Golgota Wschodu” o losach Polaków na Syberii i w Kazachstanie w latach 40’ a nawet 50’ XX wieku.

Okazją do tego jest wizyta w Centrum Historii Zajezdnia Christiana Wee – dyrektora @Falstadsenteret w Norwegii. Jest ono naszym partnerem w ramach projektu „Wrocław i Falstad nie zapomną!” finansowanego z funduszy norweskich i EOG

Wnioski: chcemy z wiedzą o zsyłkach na Syberię dotrzeć do studentów zza granicy przebywających we Wrocławiu. Czy oni mają doświadczenia analogiczne w historii ich rodzinnych stron? Z pewnością musimy zbudować jakiś pomost wzajemnego zrozumienia i poznania. Macie pomysł? Zapraszamy do kontaktu: [email protected]

Wieczorem byliśmy z wizytą miejscu obecnej Izby Pamięci Golgota Wschodu, gdzie planujemy utworzyć nową wystawę. Była bardzo poruszająca rozmowa Christiana Wee z Włodzimierzem Kowalczykiem, wrocławskim Sybirakiem.

@ Stowarzyszenie Pamięci Zesłańców Sybiru @Związek Sybiraków Wrocław @WroclawCSSR

Opowiadam Wrocław - Niezwykłe historie słowami wrocławian

„Opowiadam Wrocław” to cykl czterech spotkań ze Świadkami Historii w ramach projektu „Wrocław i Falstad nie zapomną!” - polskie i norweskie spojrzenie na totalitaryzmy. Wydarzenia te zostały zaplanowane z myślą o ocaleniu od zapomnienia, utrwaleniu i podzieleniu się z Państwem niezwykłymi historiami. Naszymi gośćmi są osoby wyjątkowe, a wysłuchanie ich opowieści jest niebywałą lekcją „żywej historii”.

Modułem opiekuje się Małgorzata Felińska:

Projekt ten pozwala nie tylko na opowiedzenie martyrologicznej, niezwykle trudnej i męczeńskiej historii naszego narodu, ale ukazuje również siłę Ocalonych. To właśnie ci ludzie czynnie odbudowywali Wrocław, tworzyli nowe społeczeństwo, niezwykle ciężką pracą powoływali do życia oraz współtworzyli Polskę. Dziś mogą przekazywać młodzieży wartości i wspierać kształtowanie się tożsamości kulturowej. Podczas wydarzenia przedstawiona jest przeszłość nie tylko postaci bardzo znanych, ale i tych, którzy stali w ich cieniu. Świadkowie dzielą się osobistymi, niesamowitymi historiami, łącząc tym samym zarówno pamięć o swojej rodzinie, jak i bliskich, przyjaciołach, którym ten głos odebrano, którzy nigdy nie mieli okazji, by opisać oraz przekazać swoje losy innym. Oddajemy im niejako hołd, cześć ich pamięci. Jest to bardzo ważna nauka o ogromnej sile, miłości, więzi, przyjaźni, polskości. Otoczona została łzami wzruszenia, podziwu, a ponadto uśmiechem i słowami szacunku.

Nasi Świadkowie:

Wanda Kiałka

Wanda Kiałka z domu Cejko (ur. 1922 r. w Wilnie) – w czasie operacji „Ostra Brama”, mającej na celu zajęcie Wilna przed nadejściem Armii Czerwonej, była łączniczką i sanitariuszką. W 1994 roku została aresztowana przez sowietów, przeszła przez obóz w Miednikach i zesłanie w Kaukazie. Odmówiła złożenia przysięgi na rzecz Związku Sowieckiego za co skierowano ją do prac przymusowych w rolnictwie. Uwolniona wróciła do Wilna i podjęła się działania jako sanitariuszka oddziału. Jednak po ponownym aresztowaniu przez NKWD w dniu 23 lutego 1945 r. została skazana na 20 lat katorgi w Workucie. Wróciła stamtąd dopiero w 1956 roku. Zamieszkała we Wrocławiu razem z mężem, Stanisławem Kiałką, poznanym na zesłaniu. Jest on także autorem unikalnych zdjęć Workuty, a także ekshumacji i ponownego pochówku Aleksandra Krzyżanowskiego, pseud. „Wilk”, dowódcy Wileńskiego Okręgu AK.

Roman Janik

Roman Janik (ur. 1930 w Słobódce) – jego rodzice z zawodu byli leśnikami i pracowali w leśniczówce Litówka. Oprócz tego ojciec służył w 1920 w Legionach podczas wojny polsko-bolszewickiej, później w Korpusie Ochrony Pogranicza. Dnia 10 lutego 1940 cała rodzina została deportowana do ZSRR. Ojciec opuścił Związek Sowiecki wraz z armią Andersa po podpisaniu układu Sikorski-Majski. Do Polski wrócił dopiero w 1958 roku, walcząc wcześniej m.in. pod Monte Cassino. Natomiast Roman wraz z siostrą Jadwigą i matką powrócili z zesłania w 1946 roku. Zamieszkali następnie w Wołowie. Tam Roman zaczął naukę w Liceum Ogólnokształcącym, które ukończył w 1951 roku. Przez brak zgody ze strony Związku Miast Polskich i swą przeszłość sybiracką nie mógł podjąć studiów. Z racji tego ukończył dodatkowe kursy pedagogiczne, podejmując się następnie kierownictwa szkoły podstawowej w Wołowie. Po szkole odbył również kurs wojskowy, a pod koniec lat 50. ukończył administrację i zarządzanie oraz polonistykę nie przerywając kierownictwa placówkami oświatowymi w Wołowie.

Teresa Gwara

Teresa Gwara z domu Chołocińska (ur. 1939 w Szwagrowie koło Połańca) – działa obecnie jako prezes Stowarzyszenia Dolnośląskich Rodzin Katyńskich. Jej rodzicami byli Zofia Halina z domu Jarecka i Tadeusz Maciej Chołociński. We wrześniu 1939 roku jej ojciec został powołany do pełnienia funkcji podporucznika rezerwy do jednostki w Lublinie. Został aresztowany przez Sowietów i trafił do obozu w Starobielsku. Zginął w Charkowie. Teresa Gwara nigdy nie poznała swojego ojca. Wyszedł z domu w niedzielę 3 września 1939, kiedy w radiu leciała piosenka Mieczysława Fogga "Ta ostatnia niedziela". Wtedy to po raz ostatni widział swoją żonę, która była w ciąży. Matka wraz z Teresą zamieszkała w rodzinie Radziwiłłów, później w Osieku u gospodarza, u którego wynajmowały dużą izbę. Codziennie wyczekiwały powrotu ojca pisząc do niego listy i wypatrując wśród powracających żołnierzy.

Ryszard Janosz

Ryszard Janosz (ur. 1940 r. w Kostopolu na Wołyniu) – w Kostopolu jego rodzice przebywali okresowo. Kiedy wybuchła wojna ojciec był oficerem Wojska Polskiego i uczestniczył w rozbudowie umocnień na granicy. Przez wiele miesięcy skutecznie unikał aresztowania, aż do czerwca 1940, kiedy trzeba było zameldować narodziny jego syna. Jeszcze tego samego miesiąca rodzinę wywieziono do osady zwanej Załomnaja w rejonie Tomska. Pozostali tam do czasu powstania Armii Andersa. Z Syberi wyjechali po ponad dwóch latach. Ojciec Ryszarda zaciągnął się do armii, a następnie wraz z rodziną wyjechali do Afryki. Mieszkali tam od końca 1943 roku, aż do 1947 nad jeziorem Wiktoria. Wcześniej jednak ojciec Ryszarda zginął, w 1944 roku, w walce o Ankonę. Po 1947 roku matka z dziećmi wróciła do Grudziądza do swojej rodziny. Do Wrocławia Ryszard przyjechał, aby odbyć służbę wojskową po czym pozostał w tym mieście. Pracował jako saper.


Historie wigilijne:

Roman Janik

Halina Wasilewska

26.11.2021r. - Opowiadam Wrocław

5 uśmiechniętych ludzi, w środku Świadek Historii

To było niesamowite spotkanie. Historia ożyła w naszych murach wypowiedziana przez niezwyłych ludzi - Świadków Historii. Wiele młodych osób, uczniów szkół podstawowych mogło usłyszeć cztery historie osób, które przeżyły czasy totalitaryzmu. Każdy mógł zadać pytanie, dowiedzieć się szczegółów, a opowiadający chętnie udzielali odpowiedzi. Choć wcześniej im nie pozwalano, teraz w końcu mogą mówić o swym życiu.

Dziękujemy wam za przybycie i za piękne, choć smutne historie.

Moduł “Pamiętam Wrocław” składa się z szeregu wydarzeń - mikroprojektów, mających na celu ocalenie od zapomnienia i upamiętnienie we Wrocławiu zarówno historii, jak i ofiar totalitaryzmu. Punktem docelowym jest edukacja młodzieży, rodziców, nauczycieli oraz popularyzacja historii. Projekt ten realizowany jest z wrocławskimi NGO-sami. Głównymi zadaniami modułu są: praca nad trudną pamięcią i analiza trajektorii cierpienia, integracja społeczna Świadków Historii ze społecznością lokalną, a także edukacja i popularyzowanie nieznanych historii wrocławian.

Małgorzata Felińska - kierowniczka modułu

18.01.2022

Klub ludzi ze znakiem „P” zainaugurował nowy rok swojej działalności spotkaniem w Centrum Historii Zajezdnia.

Ludzie ze znakiem „P” to robotnicy przymusowi III Rzeszy Niemieckiej w okresie II wojny światowej. To oznaczenie naszywką z literą „P” stało się przyczyną nadania klubowi tej nazwy.

Podczas spotkania członkowie klubu omówili sprawy bieżące klubu. Wydarzenie urozmaicił występ uczniów Zespołu Szkół Elektronicznych, którzy przedstawili program artystyczny pt. „Oni pamiętają”.

Na koniec spotkania członkowie klubu zwiedzili wystawę główną „Wrocław 1945–2016” w Centrum Historii Zajezdnia.

15.12.2021

Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, jacy ludzie żyją wśród nas. Nie trzeba szukać daleko, by odnaleźć kogoś, kto swym życiem nie tylko daje przykład, ale też inspiruje. To dzięki świadectwu osób, które mają za sobą długie lata życia, czerpiemy niezliczone bogactwa doświadczeń. Poznajemy historię i mądrość płynącą z ust tych niezwykłych ludzi.

Dzisiaj jest jeden z tych niezwykłych dni, o których powinniśmy pamiętać. Pani Wanda Kiałka, która jest też Świadkiem Historii, kończy 99 lat. To niesamowite, że mogliśmy jej osobiście wręczyć kwiaty i zobaczyć uśmiech na twarzy. Wanda jest ofiarą reżimu totalitarnego. Przeżyła w swym niekrótkim życiu bardzo wiele. Podczas wyroku katorgi na 20 lat musiała bardzo ciężko pracować w kopalni. Wtedy jeszcze nie wiedziała, że ta praca będzie wymagać od niej większego zaparcia się, niż od innych. Na szczęście znalazły się obok niej osoby, które ją wsparły w tym trudnym czasie. W Workucie, najpierw pracując w kopalni, później jako krawcowa, Wanda została do 1956 roku.

Ta zasłużona kobieta była czynną działaczką i niosła swą pomoc dla żołnierzy jako łączniczka i sanitariuszka. Jest żołnierzem Armii Krajowej, z czego jest bardzo dumna. Nigdy nie zgodziła się złożyć przysięgi na rzecz Związku Sowieckiego, przez co nie była lekko traktowana przez oprawców. Udało jej się przeżyć proces, podczas którego dwóch jej kolegów otrzymało karę śmierci, ona – katorgę w Workucie.

Wanda uwielbia spędzać czas z bliskimi i przyjaciółmi. Podczas ucisku razem z przyjaciółkami obiecały sobie, że będą walczyć z reżimem dobrocią i kulturą. Zauważyła nawet efekty swej dobroci w poprawieniu się zachowania wśród żołnierzy rosyjskich. Życie Sybiraczki uczy, że bycie uprzejmym przynosi dobre owoce. Obecnie Wanda Kiałka lubi wyszywać patriotyczne proporczyki. Jest wyjątkową osobą, choć określa się jako „zwyczajna dziewczyna z AK”.

Dzisiejszej solenizantce pragniemy gorąco podziękować za to, że nadal jest z nami. Trzeba wspomnieć, że bierze udział w projekcie „Opowiadam Wrocław”. Dzięki temu każdy może usłyszeć nieocenioną historię o niej prosto z jej ust. Podczas ostatniego spotkania opowiadała o swym zesłaniu, a także o każdym życzliwym geście jaki ludzie jej wyświadczyli. Największą dla niej bolączką wciąż jest używanie przez młodzież słów z języka rosyjskiego, których znaczeń nie znają. Zwracajmy uwagę na to, jak mówimy!

Życzymy wszystkiego najlepszego Pani Wando!

Kontakt: Juliusz Woźny
Nazwa instytucji: Ośrodek „Pamięć i Przyszłość”
Numer telefonu: 663-901-774
Adres e-mail: [email protected]
Adres strony internetowej: www.zajezdnia.org/wroclawifalstadniezapomna


Konferencja prasowa: Wrocław i Falstad nie zapomną! - inauguracja projektu

Wrocław, Polska, 3.12.2021 r.

Opowiadam Wrocław I

Pięć uśmiechniętych osób, w środku świadek Historii

Wręczenie kwiatów, kobieta przytula Świadka Historii

Kobieta w różowym swetrze- Świadek Historii, opowiada przed grupą młodych ludzi

Mężczyzna w garniturze opowiada przed grupą młodych ludzi

Prezentacja EOG

Zespół projektowy

dr Marek Kosendiak – kierownik Działu Przedsięwzięć Instytucjonalnych – przewodniczący zespołu, koordynator projektu;

Małgorzata Felińska – specjalistka ds. merytorycznych w projekcie EOG, kierownik modułów „Wrocław Pamięta”, „Opowiadam Wrocław” i „Wizyta studyjna”;

Anna Hajduk – specjalistka ds. promocji projektu EOG;

Piotr Jagiełło-Szostak – kierownik projektu wystawienniczego „Golgota Wschodu”;

Przemysław Góral – kierownik Działu Edukacji;

dr Katarzyna Bock-Matuszyk – kierowniczka modułu historii mówionej;

Kamilla Jasińska – kierowniczka modułu „Wrocławskie Cmentarze – Pamięć Miasta” i opiekun merytoryczny wydawnictw projektowych

Matylda Janiec – kierowniczka modułu „Wrocław Pamięta – on-line”;

Iwona Wawrzkowicz – specjalistka ds. księgowych w projekcie EOG,

Juliusz Woźny – członek zespołu.

Partnerzy projektu

Partnerzy projektu:

Centrum w Falstad (Falstad Centre)

zostało utworzone w 2000 roku na terenie dawnego obozu SS Falstad istniejącego w Norwegii pod okupacją nazistowską. W okresie jego działania w latach 1941 -1945 w SS Strafgefangenenlager Falstad więzionych było ponad 4 000 więźniów z 15 krajów. W miejscu egzekucji, w lesie w Falstad, przeprowadzono egzekucję na około 220 więźniach.
Obecnie Centrum w Falstad edukuje studentów w dziedzinie historii wojennej i praw człowieka. Co roku Centrum jest odwiedzane przez ponad 8 000 studentów, a w muzeum znajduje się kilka wystaw dotyczących różnych części historii obozu.
Centrum w Falstad jest instytucją sponsorowaną przez państwo, poświęconą edukacji, badaniom i przekazywaniu informacji na temat historii więziennej II wojny światowej oraz praw człowieka. Uczestniczy w wielu grantach europejskich i krajowych.
Obecnie Centrum w Falstad posiada 18 pracowników: pedagogów, badaczy i archiwistów.

@Falstadsenteret Facebook

Partnerzy lokalni:

Stowarzyszenie Pamięci Zesłańców Sybiru, @Stowarzyszenie Pamięci Zesłańców Sybiru

Związek Sybiraków Oddział Wrocław, @Związek Sybiraków Wrocław

Stowarzyszenie Dolnośląska Rodzina Katyńska we Wrocławiu,

Towarzystwo Miłośników Wrocławia, @towarzystwomilosnikowwroclawia

Stowarzyszenie Polaków Represjonowanych przez III Rzeszę,

Stowarzyszenie Odra-Niemen, @Stowarzyszenie Odra-Niemen

Dom Zakonny Prowincji Warszawskiej Zgromadzenia Najświętszego Odkupiciela we Wrocławiu,

Śląskie Towarzystwo Genealogiczne we Wrocławiu, @Śląskie Towarzystwo Genealogiczne

Patron medialny:

Radio Wrocław, @radiowroclaw